Komisja Europejska szykuje rewolucję w pomocy publicznej dla lotnisk regionalnych

Bruksela argumentuje, że rewizja przepisów jest „odpowiedzią na zmiany zachodzące na rynku lotniczym po pandemii COVID-19, kryzysie energetycznym oraz w związku z ambitnymi planami dekarbonizacji europejskiego transportu”. Nowe wytyczne miałyby wejść w życie w kwietniu 2027 roku. Komisja Europejska podkreśla, że obecny system pomocy państwa był projektowany w zupełnie innych realiach rynkowych, a część regionalnych lotnisk nadal pozostaje trwale uzależniona od finansowania publicznego mimo wieloletnich programów wsparcia.

Znacznie mniejszy zakres pomocy operacyjnej

Jedną z najważniejszych zmian jest radykalne ograniczenie możliwości przyznawania pomocy operacyjnej dla lotnisk regionalnych. Obecne przepisy pozwalają na wspieranie portów obsługujących do trzech milionów pasażerów rocznie, jednak zgodnie z projektem nowych wytycznych od 2027 roku pomoc operacyjna będzie mogła trafiać wyłącznie do lotnisk obsługujących maksymalnie jeden milion podróżnych rocznie. Co więcej, wsparcie to ma obowiązywać jedynie w pięcioletnim okresie przejściowym do 3 kwietnia 2032 roku.

Po tym terminie możliwość finansowania działalności operacyjnej pozostanie praktycznie wyłącznie dla najmniejszych portów, obsługujących mniej niż 500 tys. pasażerów rocznie. Komisja planuje bowiem rozszerzyć zakres ogólnego rozporządzenia w sprawie wyłączeń blokowych (GBER), które umożliwia przyznawanie pomocy bez konieczności wcześniejszej notyfikacji w Brukseli właśnie dla tej kategorii lotnisk.

W praktyce oznacza to, że wiele średnich lotnisk regionalnych będzie musiało osiągnąć pełną samowystarczalność finansową. Komisja powołuje się przy tym na wcześniejsze analizy wskazujące na strukturalną nierentowność części małych portów lotniczych. Według badań przygotowanych na potrzeby rewizji wytycznych szczególne problemy z rentownością dotyczą lotnisk obsługujących mniej niż 700 tys. lub nawet jeden milion pasażerów rocznie.

Zielona transformacja jako warunek wsparcia

Równolegle Komisja Europejska chce mocniej powiązać pomoc publiczną z polityką klimatyczną wspólnoty. Projekt nowych wytycznych zakłada ograniczenie możliwości przyznawania pomocy inwestycyjnej do lotnisk obsługujących maksymalnie trzy miliony pasażerów rocznie. Obecnie próg ten wynosi pięć milionów podróżnych.

Zgodnie z propozycją poziom wsparcia ma pozostać uzależniony od wielkości portu. Lotniska obsługujące poniżej jednego miliona pasażerów rocznie mogłyby otrzymywać pomoc pokrywającą do 75 proc. kosztów kwalifikowanych inwestycji, natomiast dla portów z ruchem od jednego do trzech milionów pasażerów limit wyniósłby 50 proc. kosztów projektu. Dla większych lotnisk pomoc byłaby możliwa jedynie w wyjątkowych przypadkach związanych z występowaniem tzw. niedoskonałości rynku lub istotnych korzyści społecznych.

Unijny organ wykonawczy planuje jednocześnie wprowadzenie wyraźnego komponentu środowiskowego. Jeśli inwestycja ma prowadzić do zwiększenia przepustowości lotniska, państwo członkowskie będzie musiało wykazać, że operator portu posiada wiarygodny plan dekarbonizacji. Dodatkowe premie w intensywności pomocy mają być dostępne dla inwestycji związanych z obsługą samolotów zeroemisyjnych, infrastrukturą dla naziemnego sprzętu elektrycznego czy projektami realizowanymi w regionach oddalonych i peryferyjnych.

To element szerszej strategii Komisji Europejskiej związanej z Zielonym Ładem i transformacją energetyczną transportu w państwach członkowskich. Bruksela podkreśla, że „sektor lotniczy musi zostać dostosowany zarówno do nowych wymogów klimatycznych”, jak i do „skutków kryzysu energetycznego” oraz „rosnących kosztów funkcjonowania infrastruktury lotniczej”.

Koniec dopłat do nowych tras

Jedną z najbardziej kontrowersyjnych propozycji jest całkowita likwidacja pomocy rozruchowej dla nowych połączeń lotniczych. Obowiązujące wytyczne pozwalają obecnie na przyznawanie przewoźnikom ulg i zachęt finansowych przy uruchamianiu nowych tras z lotnisk regionalnych, między innymi poprzez obniżki opłat lotniskowych i handlingowych nawet do 50 proc. przez okres trzech lat.

Komisja Europejska uznała jednak, że mechanizm ten nie spełnił oczekiwań. Według Brukseli wiele nowych tras powstawało bez udziału pomocy publicznej, a funkcjonujący obecnie, w pełni zliberalizowany rynek lotniczy powinien wymuszać ponoszenie ryzyka biznesowego przez same linie lotnicze. W konsekwencji projekt nowych wytycznych zakłada całkowite odejście od systemu wsparcia dla nowych połączeń.

Dla wielu regionalnych portów lotniczych może to oznaczać poważne utrudnienia w pozyskiwaniu nowych przewoźników i rozwijaniu siatki połączeń. Szczególnie dotyczy to lotnisk Europy Środkowo-Wschodniej, które przez ostatnie dwie dekady często opierały rozwój ruchu pasażerskiego na programach zachęt dla przewoźników niskokosztowych.

Komisja przewiduje jedynie ograniczone alternatywy dla tego rodzaju wsparcia. Państwa członkowskie nadal będą mogły korzystać z mechanizmu obowiązku użyteczności publicznej (PSO) dla tras uznawanych za kluczowe dla rozwoju społeczno-gospodarczego regionów, jednak Bruksela przyznaje, że instrument ten jest kosztowny i skomplikowany administracyjnie. Możliwe pozostanie również stosowanie pomocy socjalnej dla określonych grup pasażerów lub mieszkańców regionów peryferyjnych.

Surowsza ocena konkurencji między lotniskami

Projekt nowych wytycznych przewiduje także zaostrzenie zasad oceny konkurencji pomiędzy lotniskami. Komisja chce rozszerzyć analizowany obszar oddziaływania portów lotniczych ze 100 do 150 kilometrów, chyba że czas podróży przekroczy 90 minut. Oznacza to znacznie szerszą analizę wpływu pomocy publicznej na konkurencyjne lotniska znajdujące się w tym samym regionie.

W praktyce może to utrudnić finansowanie portów położonych blisko innych lotnisk dysponujących wolnymi mocami przepustowymi. Komisja Europejska przypomina, że celem nowych regulacji jest uniknięcie dublowania nierentownej infrastruktury lotniczej i ograniczenie sytuacji, w których publiczne środki wspierają konkurujące ze sobą porty bez wyraźnego uzasadnienia gospodarczego lub społecznego.